De multifunctionele stad als sfeervol vrijetijdscentrum
 
Vrijetijdsvoorzieningen bepalen sfeer

Auteur: Jean Paul Haenen, KWAN Leisure, adviesbureau
 

Steden worden steeds meer gekenschetst door de mix van vrijetijdsmogelijkheden. Nog steeds worden deze mogelijkheden gekenmerkt door hun concentratie in specifieke, afgebakende gebieden. Horeca in de uitgaanscentra, parken aan de rand van woonwijken en cultuurvoorzieningen op restlocaties in het centrum. Daarnaast ontstonden in de afgelopen decennia specifieke vrijetijdscentra aan de rand van steden, zoals de Arena-boulevard in Amsterdam. Hoe bouw je verder aan leisure-synergie?

Bovengenoemde ontwikkeling heeft nauwelijks gerealiseerd in een integratie tussen vrijetijdsvoorzieningen, laat staan dat er sprake is van synergie. Er zijn weliswaar vrijetijdscentra ontstaan, echter met een beperkte dynamiek en sfeer en elk met een eigen identiteit gericht op specifieke groepen consumenten.

Tegenwoordig kijken beleidsontwikkelaars, planners, projectontwikkelaars, adviseurs en architecten steeds meer op een andere manier naar de ontwikkeling van steden. Zij gaan uit van de filosofie dat stedelijke dynamiek gecreëerd wordt door het radicaal mengen van functies als wonen, werken en recreëren. Creëert deze ontwikkeling, de opkomst van de multifunctionele stad, het dynamische vrijetijdscentrum van de toekomst? Draagt de multifunctionele stad bij aan een eigen, unieke sfeer en vrijetijdsbeleving?
 
Vrijetijd of leisure?

Vrijetijdsbestedingsmogelijkheden in de stedelijke omgeving zijn tegenwoordig omvangrijk en divers. Variërend van culturele voorzieningen, sportaccommodaties, horeca, retail tot casino’s. Met de welvaartsgroei in de vorige eeuw zijn ook de vrijetijdsbestedingsmogelijkheden toegenomen. Steden als Maastricht, ’s-Hertogenbosch en Rotterdam kenmerken zich door hun voorzieningen op het gebied van vrijetijd, in het bijzonder in de binnenstad.
De opkomst van het fenomeen leisure benadrukt het belang van de vrijetijdssector. De economische betekenis van de sector wordt onderkend en overheden trachten leisurebeleid te ontwikkelen. Integratie en synergie tussen vrijetijdsbestedingsmogelijkheden krijgen aandacht, bijvoorbeeld die tussen horeca en cultuur.
 
Waarom heeft het zo lang geduurd voordat de vrijetijdssector echt serieus werd genomen? Is leisure dan zo specifiek anders dan het begrip vrijetijd? Of anders dan sport, recreatie, toerisme en cultuur, om maar enkele sectoren te noemen? Typeert de term leisure wellicht de groeiende commercialisering van de vrijetijd en hebben we daarmee dan ook direct de typering van het fenomeen te pakken?
 
De vraag die we moeten stellen is: “is leisure alles of…?” Het antwoord moet zijn: “Ja, leisure is alles!” Leisure is meer dan alleen maar grootschalige commerciële vrijetijdscentra, meer dan speelvoorzieningen en meer dan een netwerk van wandelpaden in een park. De term leisure moet in de Nederlandse context beschouwd worden als niet meer en niet minder dan de totale vrijetijdssector.
 
 
De multifunctionele stad

In het begin van de jaren zestig pleitte Victor Gruen, architect en planoloog, voor meer levendigheid en gezelligheid in stedelijke centra. Hij constateerde echter een tegenstrijdige beweging in de ontwikkeling van steden in de Verenigde Staten. Als reactie ontwikkelde Gruen zogenaamde ‘Malls’, multifunctionele centra, gelegen aan de rand van de stad, met een scala aan voorzieningen en met meerdere functies. Deze centra zijn uitgegroeid tot grootschalige vrijetijdscentra, met als voorlopig hoogtepunt ‘The Mall of America’ in Minnesota.

De hedendaagse belangstelling voor meer levendigheid en dynamiek in stedelijke centra is ondermeer te herleiden tot de filosofie van Gruen. Maar ook de visie om een stad te beschouwen als een levend organisme, waarvan de verschillende delen met elkaar communiceren, elkaar versterken en samen één geheel vormen, leeft sterk. In de multifunctionele stad integreren verschillende functies met elkaar. De functies versterken elkaar en vormen gezamenlijk één opererend geheel. Deze functiemenging vormt de motor voor stedelijke ontwikkeling. Zo ontstaan er geen onsamenhangende, monofunctionele eilanden in de stad, maar ontstaat er een dynamisch geheel waarin mensen wonen, werken en recreëren.

Eén of meer afzonderlijke delen in de steden fungeerden al als vrijetijdscentrum, de stad als geheel nog niet. En daar zit juist de meerwaarde voor bewoners en bezoekers! Om te komen tot een multifunctionele stad is een beleidswijziging noodzakelijk. De trend in de Nederlandse planningscultuur is gericht op het scheiden van functies. Nieuw beleid moet gericht zijn op het creëren van een mix aan stedelijke functies en moet zo zorgen voor een continue dynamiek. 
 
Vrijetijdsvoorzieningen creëren sfeer

De juiste combinatie van vrijetijdsvoorzieningen speelt een essentiële rol in de ontwikkelingen van de multifunctionele stad als vrijetijdscentrum. Voorzieningen die gezamenlijk zorgdragen voor een uitgekiend aanbod en de bijbehorende sfeer en die zo optimaal mogelijk aansluiten bij en één geheel vormen met andere stedelijke functies.
 
Bij de ontwikkeling van vrijetijdsvoorzieningen in de multifunctionele stad kan het bestuur rekening houden met:
 
• Zorg voor een mix aan vrijetijdsvoorzieningen die elkaar versterken en aanvullen. In de Amerikaanse managementliteratuur spreekt men over ‘happytainment’, ‘entertainment’, ‘edutainment’, ‘shopotainment’ en ‘eatertainment’. Combinaties van functies die elkaar versterken en aanvullen. Een dergelijke functiemenging in de stedelijke centra komt meer en meer op gang. Een goed voorbeeld zijn de plannen voor de ontwikkeling van het Stationsgebied in Groningen. Door een integratie van functies wordt levendigheid en dynamiek gerealiseerd. In steden als Rotterdam (Wijnhaveneiland) en Lelystad (Warande) doen zich soortgelijke ontwikkelingen voor. Ook in het buitenland zijn er ontwikkelingen zichtbaar, ondermeer in Hamburg bij de revitalisering van industrie- en havengebieden (Hafencity).
• Werp als overheid geen blokkades op voor vrijetijdsontwikkelingen op toplocaties. Juist daar liggen kansen, niet op de restlocaties waar tot op heden de meeste voorzieningen gerealiseerd werden. Projectontwikkelaars, banken en private investeerders zijn geneigd om te investeren in vrijetijdsvoorzieningen. Waarbij de investeringen vooral gericht zijn op grootschalige, commerciële vrijetijdsvoorzieningen (zoals fitness, bioscopen, casino’s, publieksattracties en horeca). De valkuil bij dit soort ontwikkeling is het weer ontstaan van losse elementen in de stad. Alle betrokken partijen moeten ervan overtuigd zijn dat er een meerwaarde te bereiken is, indien er sprake is van een integratie van deze grootschalige voorzieningen met andere functies. De Downtown Athlectic Club in New York is een goed voorbeeld van een gebouw op een toplocatie waarin stedelijke functies als wonen, werken en recreëren zijn gebundeld. Iets nieuws? Nee, dit gebouw is begin vorige eeuw gebouwd! Plannen in Den Haag voor de ontwikkeling van het Laakhaven-gebied zijn eveneens gericht op het principe van multifunctionaliteit.
• Het inbouwen van publieke functies in een commerciële omgeving biedt nieuwe kansen. Er ontstaan omgevingen met een ongekende dynamiek. Combinaties van publieke zwembaden en commerciële fitnesscentra en cultuurvoorzieningen met commerciële horeca zijn slechts enkele van de vele mogelijkheden.
• Door ondermeer winkels, horeca, bioscopen en theaters te betrekken bij de ontwikkeling van de stad, creëer je kleine experiences die zorgen voor extra dynamiek. Een boekhandel als Donner in Rotterdam is een unieke - stedelijke - experience met een mix van functies. 
• Maak als stad duidelijke keuzes met de ontwikkeling tot een multifunctioneel centrum. Richt je op je eigen identiteit, de aanwezige stedelijke kwaliteiten en dynamiek. Hiermee creëer je onderscheid ten opzichte van andere stedelijke centra. Elke stad heeft haar eigen - unieke! - verhaal te vertellen aan haar bewoners en bezoekers. Een dergelijk verhaal is nooit te kopiëren! De Brabantse steden ’s-Hertogenbosch en Eindhoven vormen een goed voorbeeld van plaatsen die een eigen verhaal uitdragen en ieder een eigen aantrekkingskracht creëren.
• De ontwikkelingen in de vrijetijdsmarkt vereisen een compleet andere manier van werken en plannen maken. In de nieuwe economie is het van belang eerst ‘strijdmakkers / partners’ te zoeken en te verzamelen. Gezamenlijk fungeren deze partijen als drijvende krachten achter nieuwe ontwikkelingen. Met behulp van hen kan een kansenkaart ontwikkeld worden met een overzicht aan investeringsmogelijkheden. In dit kader is het essentieel concreet te zijn en vanaf het beginstadium met alle partijen te communiceren. Als je met enthousiasme, de juiste partners en een goed plan naar de overheid stapt, wordt het voor overheden veel gemakkelijker om aan een potentiële ontwikkeling deel te nemen.
• Wees creatief en innovatief! Kijk eens verder dan naar sectorale en binnenlandse ontwikkelingen. Daarmee creëer je nooit onderscheid! Tracht voorloper/trendsetter te zijn in plaats van trendvolger. Identificeer en analyseer in een zo vroeg mogelijk stadium de nieuwste trends en kijk of je hierop kunt inspelen. Multi-brand experiences is een voorbeeld van een nieuwe ontwikkeling, waarin bedrijven en/of organisaties zich gezamenlijk presenteren aan het grote publiek. In Rusland (Moskou) presenteert IKEA zich samen met een aantal bedrijven uit dezelfde branche aan het grote publiek door middel van een tweetal grote MegaMalls. Succes-criterium hierbij is het grote belang dat retail inneemt (het is de ‘anchor’, een dergelijke MeagMall dient voor circa 70-80% uit retail te bestaan), dat er sprake moet zijn van ‘iets speciaals’ en dat er een 24/7-bestemming gecreëerd moet worden (dit ontstaat door uit te gaan van radicale functiemenging). Dergelijke ontwikkelingen doen zich op dit moment ook voor in Groot-Brittannië, Duitsland, Hongarije en België. 
 
Een visie op de vrijetijd is gewenst

Hebben we de grip op de stedelijke ontwikkeling verloren? Private partijen domineren de ontwikkelingen van vrijetijdsvoorzieningen in steden. Het opengooien van de grenzen biedt buitenlandse partijen de mogelijkheid om de Nederlandse markt te betreden. Je kunt deze ontwikkeling vergelijken met de ontwikkeling binnen de mediasector, waarbij partijen als RTL en SBS tegenwoordig de markt domineren. In de nabije toekomst zal de Nederlandse vrijetijdsmarkt gedomineerd gaan worden door buitenlandse concerns, voor een aantal grote bedrijven geldt dit al. Gran Dorado, Six Flags en het Dolfinarium zijn voorbeelden van bedrijven die in buitenlandse handen zijn.

Met de komst van deze nieuwe spelers in de vrijetijdssector en om ervoor te zorgen dat de multifunctionele stad haar eigen, unieke, sfeer creëert, is een duidelijke, integrale visie op de ontwikkeling van de stad gewenst. Zo ontstaat er een kader waarbinnen publieke en private functies zich kunnen ontwikkelen en een vervlechting van deze functies optreedt in zogenaamde hybride omgevingen.

Het ontwikkelen van een dergelijke vrijetijdsvisie vereist een integrale aanpak binnen een gemeente. Een dergelijke visie ontbreekt tot op heden bij veel lokale overheden, of is puur sectoraal gericht en niet afgestemd op de veranderende maatschappelijke, sociale en economische ontwikkelingen. Overheden dienen in het kader van integrale beleidsontwikkeling uit te gaan van het principe 'Control what you can control, so that what you cannot control but desire will come true.' Overheden krijgen hiermee de broodnodige grip op de materie. De tijd van langlopende, vaste, sectorale, beleidsplannen en richtlijnen is voorbij. Kies voor een flexibele, integrale vrijetijdsvisie op hoofdlijnen. Uitgesplitst in korte, duidelijke actieplannen, ontwikkeld in nauw overleg en in samenwerking met betrokken en belanghebbende partijen
 
Tot slot…

Mensen recreëren overal. De ene persoon heeft een voorkeur voor een stedelijke setting en wil geamuseerd worden, de andere kiest voor een geheel eigen manier van vrijetijdsbesteding in de vrije natuur. Vrijetijdsbesteding is net zo divers als er mensen zijn. Trends wijzen op een toenemende individualisering van de vrijetijd, een groeiende vraag naar authenticiteit en belevingsgerichte attracties. De multifunctionele stad biedt een dergelijke context, wat haar maakt tot het vrijetijdscentrum van de toekomst. Om dit te realiseren is een integrale overheidsvisie essentieel, sturend op hoofdlijnen met voldoende ruimte voor een eigen invulling van partijen. Een visie die recht doet aan het belang van de vrijetijdssector.